Pierwszą kwestią, przed którą
staje katolik zaczynający uświadamiać sobie wątpliwości związane
z nowym rytem Mszy, jest odpowiedź na pytanie, w jaki sposób
pogodzić je z posłuszeństwem Kościołowi. Każdy katolik
jest przecież zobowiązany do posłuszeństwa
pasterzom Kościoła. Nowa Msza została zaś
ustanowiona przez papieża i przyjęta przez ogół biskupów. Nie
jest więc błahym pytanie, na jakiej podstawie wierni mieliby
kwestionować czy odrzucać ryt
Pawła VI, aby nie stanowiło to jednocześnie wyrazu buntu wobec
Kościoła katolickiego?
Odpowiadając
należy przyjąć, że istotnie, w czasach gdy Kościół nie jest
ogarnięty kryzysem tak powszechnym i obejmującym tak wiele dziedzin
jak obecnie, sprzeciwianie się prawowitym pasterzom w sprawach tak
istotnych jak życie liturgiczne Kościoła, byłoby czymś
niedopuszczalnym. Jest przecież sprawą zupełnie jasną, że
katolik jest zobowiązany do posłuszeństwa Kościołowi nie tylko w
zakresie zdefiniowanych prawd wiary (dogmatów), ale również w
odniesieniu do nieposiadających takiego charakteru aktów nauczania
i rządzenia: „O ile mamy do czynienia tylko z drugim sposobem
nauczania, nie posiadamy jeszcze pełnej rękojmi nieomylności
prawdy tak podanej, dlatego też nie możemy co do niej obudzić
właściwego aktu wiary. Mimo to obowiązani jesteśmy w tym wypadku
do wewnętrznego i zewnętrznego posłuszeństwa. Byłoby to
przeciwne czci i poszanowaniu, jakie winniśmy ustanowionej przez
Boga powadze, jeślibyśmy chcieli przyjąć i uznać tylko te
orzeczenia bezwzględnie nieomylne”.
Autor cytowanego zdania powołuje się przy tym m.in. na papieża
Piusa IX, który w uważanej przez niektórych teologów za nieomylną
encyklice Quanta cura, pisał:
„Nie możemy ponadto
pominąć milczeniem zuchwałości tych, co nie chcąc znieść
zdrowej nauki utrzymują, że <można bez narażania się na
grzech i bez szkody dla wyznania katolickiego odmówić zgody i
posłuszeństwa tym wyrokom i postanowieniom Stolicy
Apostolskiej, których przedmiot, według orzeczenia, odnosi się do
dobra powszechnego Kościoła i do jego praw oraz nauki, byleby tylko
nie naruszało to dogmatów wiary i zasad moralności>”.
W obliczu tych, tak stanowczych słów papieża, które są przecież
tylko wyjątkiem z wielu dokumentów Magisterium, podkreślających
wagę posłuszeństwa w Kościele, na pewno nie sposób przejść
obojętnie. Chcąc pozostać wiernymi katolikami nie możemy w żadnym
wypadku zakwestionować tego nauczania, ani też traktować go jako
mało istotnego, powołując się przy tym na trudne czasy w których
żyjemy. Przeciwnie, każdy z nas powinien mieć w wielkiej czci
kościelne posłuszeństwo, widząc w nim wyraz woli Bożej.
Czy
więc katolikom czasów dzisiejszych nie pozostaje nic innego jak w
duchu posłuszeństwa zaakceptować Vaticanum II oraz nauczanie i
dyscyplinę doby posoborowej, nawet jeśli w wielu punktach jawią
się im one jako trudne, a nieraz wręcz niemożliwe do pogodzenia z
Tradycją Kościoła? Czy – używając przykładu – mamy
przyjąć jako działanie Ducha Św. ekumenizm, w swym źródle
deformujący definicję Kościoła Chrystusowego, a w dalszej fazie
nie cofający się przed wyrzekaniem się nawracania innowierców?
Czy kierując się posłuszeństwem mamy też uznać za prawowierne i
obowiązujące pod sankcją grzechu nauczanie papieża Franciszka,
który aprobuje przystępowanie do Komunii Św. rozwodników żyjących
w nowych związkach? Jak nietrudno dostrzec, już choćby próbując
odpowiedzieć na te dwa pytania, napotykamy nie lada problem. Z
jednej strony nie sposób przecież zaprzeczyć faktom i stwierdzić,
że wymienione nauczanie i dokumenty w ogóle nie miały miejsca,
albo że są jedynie wypowiedziami pojedynczych hierarchów i nie
uzyskały aprobaty upoważnionych do tego przedstawicieli Kościoła
katolickiego. Z drugiej zaś strony nie ulega wątpliwości, że
stoją one w jaskrawej sprzeczności z tradycyjnym nauczaniem
Kościoła, wyrażonym czy to w Piśmie Świętym, czy też w
Tradycji. Łącząc te dwa fakty nicią posłuszeństwa można by
dojść do przekonania, iż wolą Bożą wobec nas jest uległość
nawet wobec takiego aktualnego Magisterium, które w sprawach wiary i
moralności zaprzecza i tym samym „kasuje” Magisterium z
przeszłości. Przyjęcie takiego wniosku implikuje jednak uznanie za
prawdziwy jednego z dwóch poglądów, niemożliwych do pogodzenia
ani z wiarą, ani też ze zdrowym rozsądkiem.
Pierwszym
z nich jest teoria, iż nauczanie Kościoła, nawet w sprawach wiary,
może ulec zmianie. W jej myśl, skoro Kościół jest narzędziem
Ducha Św. na ziemi, a człowiek nie
jest w stanie poznać niezgłębionych wyroków Bożych,
to nie jest niczym dziwnym sytuacja, w której będziemy musieli
przyjąć aktualne nauczanie, sprzeczne z głoszonym wcześniej.
I niezależnie od tego, czy myślenie takie wynika z niewiedzy,
dezorientacji, czy też – co bardziej prawdopodobne – jest ubraną
w szaty posłuszeństwa maską modernizmu, to w każdym przypadku
zakłada niekatolicką koncepcję wiary. Według katolickiego
katechizmu wiara jest „cnotą nadprzyrodzoną, która pod
natchnieniem i z pomocą łaski sprawia, że przyjmujemy za prawdę
to, co Bóg objawił, a przez Kościół do wierzenia podaje;
przyjmujemy zaś to za prawdę nie dlatego, żebyśmy przyrodzonym
światłem rozumu przejrzeli wewnętrzną prawdziwość tych prawd,
lecz przez wzgląd na powagę samego Boga, który to objawił, a
który się ani mylić nie może ani w błąd wprowadzać”.
Gdyby więc było tak, iż będący Prawdą Bóg,
w którym nie ma odmiany ani cienia zmienności, jest źródłem
zmiany w należącym do depozytu wiary nauczaniu Kościoła,
oznaczałoby to, że albo Bóg jest sam w sobie zmienny, albo też że
w pewnym momencie dziejów Kościoła nakazał ludziom wierzyć w
coś, co jest fałszem. Wobec oczywistej nieprawdy takiego
stwierdzenia wydaje się całkiem jasnym, iż nauczanie prawd wiary
stojące w sprzeczności z Tradycją Kościoła nie może mieć za
sobą autorytetu Boga.
Pogląd
omówiony w poprzednim akapicie, choć znajduje swoich zwolenników,
to jednak nie jest chyba dominującym wśród osób, które ze
względu na posłuszeństwo uznają za konieczne uznanie nowinek
Vaticanum II i czasów posoborowych. Dużo częściej, przynajmniej w
Polsce, spotykamy się za to z opinią, iż katolik powinien
podporządkować się w sumieniu takiemu nauczaniu, ponieważ każdy
z osoba wierny nie jest w stanie, ze względu na brak odpowiedniej
wiedzy, a przede wszystkim upoważnienia, do osądzania tego co jest,
a co nie jest zgodne z Tradycją, a więc o tym, co należy do naszej
wiary. Zwolennicy takiego stanowiska stwierdzą, że choćby na pozór
wydawało się nam, że dane nauczanie jest sprzeczne z Tradycją
Kościoła, to wrażenie takie wynika albo z naszej niewiedzy, albo
też z błędnej interpretacji poszczególnych dokumentów. Co
gorliwsi będą więc próbować w każdym wątpliwym przypadku
stosować „hermeneutykę ciągłości”, reszta natomiast
stwierdzi zapewne, że zamiast wgłębiać się w takie sprawy,
lepiej być posłusznym pasterzom, do których należy przecież
władza nauczania w Kościele.
Próbując
odpowiedzieć na tak postawioną kwestię należy stwierdzić, iż
nie podlega dyskusji, iż władza nauczania w Kościele należy do
papieża i biskupów i to do nich należy „prawo i obowiązek
strzeżenia, wykładania, obrony i głoszenia nauki Jezusa Chrystusa
wszystkiemu stworzeniu”.
Nie sposób jednak zgodzić się przy tym, iż uformowany katolik z
pomocą łaski Bożej nie jest w stanie poznać, opierając się na
nauczaniu Kościoła i zasadach zdrowego myślenia, co należy do
jego wiary oraz odróżnić doktryny fałszywe od prawdziwych.
Przyjęcie przeciwnego stanowiska oznaczałoby w praktyce
stwierdzenie, iż wiara nie jest aktem intelektu i sprowadzałoby ją
do samego posłuszeństwa, czyniąc wszelkie pewne poznanie rozumowe
w dziedzinie wiary niemożliwym, a więc i zbędnym. Tymczasem Pius X
wyraźnie stwierdził, że „wiara nie jest ślepym uczuciem
religijnym, wyłaniającym się z głębin podświadomości pod
wpływem serca i pod działaniem dobrze usposobionej woli, lecz
prawdziwym rozumowym uznaniem prawdy przyjętej z zewnątrz ze
słuchania, mocą którego wszystko to, co powiedział, zaświadczył
i objawił Bóg osobowy, Stwórca i Pan nasz, uznajemy za prawdę dla
powagi Boga najbardziej prawdomównego”.
„Dzięki tej poznawalności prawdy objawionej – pisze w
tym temacie ks. Jean-Michel Gleize – katolik jest w stanie
zweryfikować, że wypowiedź przestawiona obecnie przez autorytet
[kościelny] jest sprzeczna z wypowiedzią przedstawioną już
wcześniej, i że wobec tego obecne nauczanie jest fałszywe i
bezprawne”.
Warto przy tym jeszcze raz uświadomić sobie, że obecne
rozbieżności w nauczaniu, do których w swym rozumie i sumieniu
powinien ustosunkować się katolik, dotyczą nie jakichś meandrów
teologii dostępnych nielicznym, lecz dotykają prawd fundamentalnych
dla nauczania Kościoła i zbawienia dusz (choćby w dwóch
wymienionych już przykładach). Postawa, kiedy mogąc z łatwością
zaobserwować zmiany w nauczaniu i wynikające z nich konsekwencje,
jednocześnie próbuje się ich nie dostrzegać, albo nie chce się
wyciągnąć z nich konsekwencji w postaci zajęcia określonej
postawy, jest nie tylko poważnym zaniedbaniem obowiązku obrony
wiary, ale również – używając słów Roberto de Mattei -
„stanowiskiem wypaczonym pod względem psychologicznym i
moralnym”.
Ten właśnie autor znakomicie charakteryzuje tych katolików, dla
których bezwzględne posłuszeństwo dla aktualnego papieża stoi de
facto ponad zasadami wiary oraz zasadą niesprzeczności:
„Wyznawcami [tej
zasady – tj. papolatrii] są zazwyczaj konserwatyści lub osoby
z natury ugodowe, którzy ulegają iluzji o możliwości osiągnięcia
w życiu czegokolwiek wartościowego bez konieczności walki, bez
wysiłku. Regułą ich życia jest dostosowywanie się do każdej
sytuacji, podkreślanie jedynie jej plusów. Zwykli są powtarzać,
że wszystko jest w porządku, że nie ma potrzeby niczym się
martwić. Rzeczywistość nie ma dla nich nigdy cech dramatu. Ludzie
tacy nie chcą, aby życie ich przypominało dramat, zmuszałoby ich
to bowiem do wzięcia na siebie odpowiedzialności, na co wcale nie
mają ochoty. Ponieważ jednak życie nierzadko obfituje w różnego
rodzaju dramaty, stopniowo tracą poczucie rzeczywistości, aż po
całkowite od niej oderwanie. W obliczu obecnego kryzysu w Kościele
ludzie o skłonnościach ugodowych instynktownie go negują. A
najskuteczniejszym sposobem na uspokojenie własnego sumienia jest
twierdzenie, że papież ma zawsze rację, nawet wówczas, gdy
wypowiedzi jego są sprzeczne z nauczaniem jego poprzedników czy też
nawet wewnętrznie niespójne. W momencie tym błąd w nieunikniony
sposób przechodzi z poziomu psychologicznego na poziom doktrynalny
(…)”.
Wobec
powyższego wydaje się jasnym, że nie sposób przyjąć tezy
uzasadniającej posłuszeństwo modernistycznym nowinkom czy to ze
względu na zmienny charakter dogmatów, czy też motywując to
brakiem kompetencji i możliwości poznawczych. Rodzi się tutaj
jednak pytanie, na jakiej podstawie mielibyśmy odrzucić wątpliwe
nauczanie i dyscyplinę kościelną ostatnich kilkudziesięciu lat? W
zasadzie odpowiedź można by sprowadzić do jednego zdania –
cytatu z Listu św. Pawła do Galatów: „Ale gdybyśmy nawet my
albo anioł z nieba głosił wam Ewangelię różną od tej, którą
wam głosiliśmy – niech będzie przeklęty!” (Ga 1,8). Słowa
te, podkreślające niezmienny charakter wiary przekazywanej przez
Apostołów, dają nam również konkretną wskazówkę, w jakich
okolicznościach nie możemy być posłuszni nawet najwyższym
przełożonym. Teologia katolicka ujmuje to w następujący sposób:
„Jest (…) rzeczą oczywistą, że nie ma obowiązku ani się
godzi być posłusznym przełożonemu, który by rozkazywał coś
jawnie przeciwnego prawom Bożym lub kościelnym; w tym wypadku
powtórzyć by należało za św. Piotrem: „Więcej trzeba słuchać
Boga, aniżeli ludzi”, to hasło wyzwolenia, które zabezpiecza
chrześcijańską wolność od wszelkiej tyranii”.
Odnosząc tę zasadę do urzędu papieskiego, św. Robert Bellarmin
pisał: „Jak jest dozwolone sprzeciwiać się papieżowi, gdy
ten napada na ciało, tak jest też dozwolone przeciwstawić się mu,
gdy niepokoi dusze albo stwarza zamieszanie w państwie, a tym
bardziej, jeśli działa ku zniszczeniu Kościoła. Jest dozwolone –
powiadam – stawić mu opór nie wypełniając jego nakazów i
przeszkadzając spełnieniu się jego woli”.
Odnosząc
te zasady do sytuacji przeciętego wiernego katolika, prof. Roberto
de Mattei, przywołując zdania licznych teologów, poczynił
następujące uwagi:
„Międzynarodowa
Komisja teologiczna stwierdziła: <Ostrzegani przez swój sensus
fidei, indywidualni wierni mogą odmawiać przylgnięcia do nauczania
nawet prawowitych pasterzy, jeśli nie rozpoznają w nim głosu
Chrystusa, Dobrego Pasterza>. W istocie, jak przypomina św. Jan
Apostoł: <a owce idą za nim [Dobrym Pasterzem], bo znają głos
jego. Za obcym zaś nie idą, ale uciekają od niego, bo nie znają
głosu obcych> (J 10, 4-5).
Według
św. Tomasza z Akwinu, nawet jeśli wiernemu brakuje kompetencji
teologicznych, może on – a nawet powinien – opierać się, na
mocy sensus fidei, swemu biskupowi, gdyby ten nauczył rzeczy
sprzecznych w wiarą. Jak zaznacza, w ekstremalnych przypadkach jest
dozwolone, a nawet słuszne i właściwe, opieranie się publicznie
także rozporządzeniu papieskiemu, podobnie jak św. Paweł opierał
się publicznie św. Piotrowi:
<tak
nawet Paweł, który był podwładnym Piotra, strofował go
publicznie, a powodem tego było grożące zaburzenie w sprawach
wiary. I tak to rozumie Glossa Augustyna do Listu do Galatów (2, 14)
mówiąc: „sam Piotr dał przykład przełożonym, by w wypadku
zejścia z prostej drogi nie oburzali się na upomnienia
podwładnych>.
W
niektórych okolicznościach sensus fidei może skłaniać wiernych
do odmowy akceptacji pewnych dokumentów ogłaszanych przez władze
Kościoła, a nawet do okazywania tym władzom nieposłuszeństwa.
Nieposłuszeństwo jest wówczas tylko pozorne, ponieważ w tych
przypadkach uprawnionego oporu zastosowanie ma ewangeliczna zasada,
zgodnie z którą musimy być posłuszni raczej Bogu niż ludziom
(Dz, 5, 29).
Uprawnione
„nieposłuszeństwo” poleceniu, które jest samo w sobie
niesprawiedliwe oraz dotyczy sfery wiary lub moralności, może nawet
przybrać, w szczególnych przypadkach, formę publicznego oporu
wobec papieża. Arnaldo Xavier da Silveira wykazał to jasno w swych
rozprawach, przytaczając wypowiedzi świętych, doktorów Kościoła
i wybitnych teologów oraz kanonistów”.
Ustosunkowując
się do przedstawionej na początku kwestii, należy więc
stwierdzić, iż o ile w normalnych okolicznościach jesteśmy
zobowiązani do posłuszeństwa i uległości wobec pasterzy
Kościoła, o tyle w momencie, gdy nakazują oni coś
sprzeciwiającego się wierze i szkodliwego dla zbawienia dusz, mamy
wręcz obowiązek odmówić im posłuszeństwa. Jeśli wobec tego
okazałoby się, że ryt liturgiczny wprowadzony przez Pawła VI nosi
znamiona takiego nakazu i – cytując przytaczane już słowa
Krótkiej analizy krytycznej – „wyraźnie
oddala się od katolickiej teologii Mszy św. i nie chce już
reprezentować wiary Soboru Trydenckiego”, to jako
katolicy nie mamy obowiązku mu się podporządkować i uznać go za
obowiązujący nas w sumieniu.
----------------------------------------